رژیم کتو در بارداری: مزایا، خطرات و راهنمای کامل برای مادران آینده

وقتی پای تغذیه در دوران بارداری وسط باشد، هر انتخاب غذایی می‌تواند مستقیماً بر سلامت مادر و رشد جنین اثر بگذارد. همین حساسیت باعث شده که بسیاری از مادران کنجکاو شوند بدانند رژیم کتو در بارداری تا چه اندازه می‌تواند انتخابی ایمن یا حتی مفید باشد.

از سوی دیگر، محبوبیت روز افزون رژیم کتوژنیک که بر مصرف چربی‌های سالم و کاهش شدید کربوهیدرات‌ها تمرکز دارد، این سؤال را جدی‌تر کرده که آیا بدن یک مادر باردار می‌تواند با چنین الگوی غذایی به تعادل برسد یا نه. در این میان، بررسی علمی این رژیم و شناخت مزایا، خطرات و شرایط استفاده از آن، تنها راهی است که می‌تواند به مادران کمک کند با آگاهی و آرامش بیشتری دست به انتخاب بزنند.

آیا رژیم کتوژنیک در بارداری مجاز است؟

اگرچه این روزها رژیم کتو طرفداران زیادی پیدا کرده، اما هنوز هم پاسخ قطعی درباره ایمن بودن آن در دوران بارداری وجود ندارد. برای بیشتر افراد سالم، اجرای کوتاه‌مدت رژیم کتوژنیک معمولاً مشکل‌ساز نمی‌شود و با این حال، به دلیل حساسیت ویژه این دوران، بسیاری از متخصصان توصیه می‌کنند که مادران باردار از این الگوی غذایی دور بمانند. در واقع، وقتی بارداری را در کنار محدودیت‌های شدید رژیم قرار دهیم، تصمیم‌گیری درباره استفاده از آن به خصوص با حذف گسترده خوراکی‌ها، برای مادر بسیار سخت می‌شود.

به همین دلیل، متخصص تغذیه ورزشی معمولاً با توجه به نیازهای خاص این دوره، خوردن مجموعه‌ای متنوع از مواد غذایی را پیشنهاد می‌کند. کاهش شدید کربوهیدرات و مصرف بالای چربی در این الگوی غذایی، برخلاف روش‌هایی مانند رژیم کرب سایکلینگ یا حتی رژیم لوکرب که انعطاف بیشتری دارند، می‌تواند دریافت ریزمغذی‌های ضروری را برای مادر با چالش روبه‌رو کند.

در نتیجه، متخصصان اغلب به جای انتخاب رژیم‌های سخت‌گیرانه، پیشنهاد می‌کنند مادران از یک برنامه غذایی اصولی و متعادل پیروی کنند.

فواید رژیم کتو در بارداری

براساس نتایج معتبر پژوهش‌های پزشکی در آمریکا، داشتن چربی اضافه یا چاقی مفرط پیش و هنگام بارداری، می‌تواند ریسک سقط جنین را افزایش دهد. همین موضوع سبب شده برخی مقالات پیشنهاد کنند که رژیم کتو در بارداری می‌تواند کمک‌کننده باشد. زیرا این رژیم معمولاً افراد را به سمت رسیدن به وزن متعادل‌تر هدایت می‌کند. در این میان، مقایسه‌هایی هم مطرح می‌شود؛ برای مثال بعضی افراد می‌پرسند «رژیم فستینگ بهتر است یا کتوژنیک؟» و به دنبال انتخاب هوشمندانه‌تری برای کاهش وزن پیش از بارداری هستند.

طبیعتاً پزشکان همیشه به خانم‌هایی که اضافه وزن دارند، توصیه می‌کنند که قبل از اقدام به بارداری وزن خود را کاهش دهند تا شانس باروری‌شان افزایش یابد. در این میان، موفقیت‌های گزارش‌شده از نقش رژیم کتوژنیک در کاهش وزن باعث شده بسیاری آن را به عنوان انتخاب اول در نظر بگیرند.

با این حال با توجه به وجود انواع رژیم غذایی برای کاهش وزن، متخصصان تغذیه و پزشکان توصیه می‌کنند که قبل از شروع رژیم کتو برای کاهش وزن در دوران پیش از بارداری، حتماً با پزشک مشورت کنید.

افزون بر این، پزشکان بارها تأکید کرده‌اند که رژیم کتو در دوران بارداری انتخاب ایمنی نیست. ورود بدن به وضعیت کتوزیس یعنی سوزاندن چربی به‌جای گلوکز، نه تنها برای جنین مفید نیست، بلکه می‌تواند خطراتی هم برای رشد و سلامت او ایجاد کند. بنابراین، با توجه به نکات گفته شده، رژیم کتو چه پیش از بارداری و چه پس از آن، برتری ویژه‌ای نسبت به دیگر رژیم‌ها مانند رژیم مدیترانه‌ای و … ندارد.

مضرات رژیم کتو در بارداری

در ادامه، عوارضی را که ممکن است رژیم کتو برای خانم‌ها و آقایان ایجاد کند و توان باروری آن‌ها را تحت‌تأثیر قرار دهد، مرور می‌کنیم:

زمانی که زوجین قصد فرزندآوری دارند، دریافت مواد مغذی و ویتامین‌های کلیدی نقش مهمی در افزایش شانس باروری دارد. از آنجا که رژیم کتو در بارداری نوعی برنامه غذایی محدودکننده محسوب می‌شود و برخی خوراکی‌های ضروری در آن حذف می‌شوند، احتمال کمبود ریزمغذی‌ها در بدن افزایش می‌یابد و این موضوع می‌تواند باروری زنان و مردان را کاهش دهد. مواد مهمی مانند ویتامین‌های C، E، D، B6، همراه با ید، آهن، فولات و سلنیوم معمولاً در این رژیم کمتر از حد مطلوب دریافت می‌شوند و حتی مصرف خوراکی‌هایی مانند خرما در رژیم کتوژنیک به دلیل محدودیت‌های کربوهیدراتی تقریباً حذف می‌شود.

علاوه بر این، بسیاری از میوه‌ های مجاز در رژیم کتوژنیک فیبر بسیار کمی دارند و همین موضوع احتمال یبوست را به ویژه در خانم‌های باردار، افزایش می‌دهد.

در توصیه‌های پزشکی مربوط به تغذیه دوران بارداری، اغلب تأکید می‌شود که مادران باید برای کنترل اضافه وزن، مصرف چربی‌های اشباع را کاهش دهند تا خطر بروز مشکلاتی مانند فشارخون بارداری کمتر شود. از همین رو، رابطه رژیم کتوژنیک و بارداری در این بخش اهمیت پیدا می‌کند، زیرا اتکای این رژیم به مصرف چربی می‌تواند احتمال ابتلا به فشارخون بالا را در دوران بارداری افزایش دهد.

رژیم کتوژنیک در دوران پیش از بارداری

با وجود اینکه رژیم کتو می‌تواند شانس بارداری را افزایش دهد، توصیه می‌شود ۱ تا ۲ ماه پیش از بارداری، مصرف کربوهیدرات‌ها به آرامی افزایش یابد. در دوران حاملگی، بدن برای رشد جنین نیاز به مقداری گلوکز دارد و ادامه وضعیت کتوز ممکن است باعث کمبود برخی مواد مغذی شود. بنابراین بهتر است پیش از بارداری، یک برنامه غذایی متعادل‌تر شامل کربوهیدرات‌های سالم به عنوان جایگزین‌ برنج و سبوس در رژیم کتوژنیک، سبزیجات، غلات کامل و میوه‌های مجاز در نظر گرفته شود تا از مزایای غذاهای رژیم کتوژنیک بهره‌مند شوید.

رژیم کتو در بارداری و پیش از آن باید شامل منابعی از چربی‌های سالم، پروتئین‌های باکیفیت و سبزیجات غنی از ویتامین‌ها و مواد معدنی باشد. نمونه‌هایی از این مواد غذایی شامل موارد زیر است:

• چربی‌های سالم: آووکادو، روغن‌زیتون، روغن نارگیل، مغزها و دانه‌ها مانند بادام، گردو، بذر کتان و دانه چیا و همچنین ماهی‌های چرب مانند سالمون که منبع امگا ۳ هستند.
• پروتئین‌های باکیفیت: تخم‌مرغ سرشار از کولین و ویتامین B، گوشت‌های ارگانیک، ماکیان و لبنیات پرچرب مانند شیر در رژیم کتوژنیک.
• سبزیجات کم‌کربوهیدرات و غنی از ویتامین‌ها: اسفناج، بروکلی، مارچوبه و کلم‌برگ که منابع بسیار خوبی برای فولات محسوب می‌شوند.
• مکمل‌های ضروری: فولات، امگا ۳، آهن، ویتامین B12، ویتامین D و منیزیم برای تقویت سیستم تولیدمثل و آماده‌سازی بدن جهت بارداری.

همچنین توجه داشته باشید که برخی تنقلات پرخطر، مانند پفک در رژیم کتو مناسب نیستند و مصرف آن‌ها می‌تواند محدودیت‌ها و اثرات رژیم را کاهش دهد.

تاثیر رژیم کتو بر دیابت بارداری

دیابت بارداری نوعی اختلال در کنترل قند خون است که زنان در طول دوران بارداری ممکن است به آن مبتلا شوند. این بیماری معمولاً پس از زایمان برطرف می‌شود، اما می‌تواند ریسک ابتلا به دیابت نوع ۲ را در آینده افزایش دهد.

با توجه به اینکه دیابت هم برای مادر و هم برای جنین خطرناک است، حفظ تعادل قند خون در رژیم غذایی افراد دیابتی اهمیت زیادی دارد. برخی تحقیقات نشان داده‌اند که رژیم کتو می‌تواند در کنترل قند خون و پیشگیری از دیابت در افراد غیر باردار مؤثر باشد، اما تاکنون هیچ شواهد قاطع و معتبر درباره تأثیر آن بر دیابت بارداری ارائه نشده است.

متخصصان تغذیه ورزشی و پزشکان بر این باورند که برای پیشگیری یا مدیریت دیابت بارداری، نیازی به پیروی از رژیم کتو در بارداری نیست. روش‌های مطمئن‌تر و علمی‌تر شامل موارد زیر است:

• رژیم غذایی متعادل و متنوع: میزان مصرف کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده مانند نان سفید، شیرینی، کیک، آب‌نبات و نوشابه را کاهش دهید و از غذاهای مناسب رژیم دیابت بارداری بهره ببرید که حاوی مقدار مناسب چربی‌های سالم، پروتئین و فیبر باشد.
• فعالیت بدنی منظم: انجام ورزش پس از وعده‌های غذایی، حتی به مدت ۲۰ دقیقه، می‌تواند به حفظ تعادل قند خون در دوران بارداری و بعد از آن کمک کند. با پزشک خود مشورت کنید تا مناسب‌ترین نوع فعالیت بدنی را بر اساس وضعیت شما مشخص کند.

تاثیر رژیم کتو بر هورمون‌ها

تنظیم هورمون‌های زنانه بر پایه عملکرد هماهنگ سه غده مهم شکل می‌گیرد:

1. هیپوتالاموس که در مغز قرار دارد و هورمون آزادکننده گنادوتروپین  (GnRH) را تولید می‌کند.
2. هیپوفیز که مسئول ترشح دو هورمون کلیدی یعنی لوتئینه‌کننده (LH) و محرک فولیکول (FSH) است.
3. غدد فوق‌کلیوی در بالای کلیه‌ها که وظیفه ترشح کورتیزول را بر عهده دارند.

این سه غده در قالب محور هیپوتالاموس- هیپوفیز- فوق‌کلیه  (HPA) با یکدیگر در ارتباط‌اند تا تعادل هورمونی بدن را حفظ کنند. محور HPA نسبت به استرس، میزان کالری دریافتی و فعالیت بدنی بسیار حساس است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند رژیم‌های بسیار کم‌کالری در افراد دارای اضافه وزن، می‌توانند همچون عامل استرس‌زا عمل کرده و موجب افزایش کورتیزول شوند.

رژیم کتو و قاعدگی

در برخی زنان که رژیم کتوژنیک را دنبال می‌کنند، محدودیت شدید کربوهیدرات ممکن است به کاهش GnRH و در نتیجه بروز اختلالات قاعدگی یا آمنوره منجر شود. این کاهش GnRH می‌تواند افت سطح LH، FSH، استروژن و پروژسترون را به همراه داشته و نهایتاً تعادل چرخه قاعدگی را برهم زند. گاهی حتی نشانه‌هایی مثل ریزش مو در رژیم کتوژنیک نیز در اثر همین تغییرات هورمونی یا محدودیت غذایی در رژیم کتو در بارداری و قبل از بارداری دیده می‌شود؛ به خصوص اگر فرد بدون توجه به نیازهای بدن تنها بر حذف غذاهای ممنوعه در رژیم کتوژنیک تمرکز کند.

تاثیر رژیم کتوژنیک بر باروری

• اختلال در چرخه قاعدگی: کمبود کربوهیدرات می‌تواند تولید هورمون‌های جنسی را مختل کرده و باعث بی‌نظمی در چرخه‌های قاعدگی شود.
• تأثیر بر تخمک‌گذاری: کاهش وزن سریع بدون تأمین کامل نیازهای بدن می‌تواند به تخمک‌گذاری نامنظم یا حتی توقف آن منجر شود.
• تأثیر بر کیفیت تخمک: کمبود مواد مغذی می‌تواند کیفیت تخمک‌ها را کاهش دهد و عملکرد آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

جمع‌بندی

همانطور که گفتیم، رژیم کتو در دوران بارداری به دلیل محدودیت شدید کربوهیدرات و کاهش دریافت مواد مغذی می‌تواند سلامت مادر و جنین را به خطر بیندازد و تعادل هورمونی و چرخه قاعدگی را مختل کند. به‌جای رژیم‌های سخت و محدود، استفاده از انواع رژیم غذایی برای لاغری با تمرکز بر برنامه‌های متعادل و اصولی انجام شود. دکتر امید صالحیان، با بیش از ۲۰ سال تجربه تخصصی در تدوین برنامه‌های ورزشی و تغذیه‌ای، همیشه رعایت اصول علمی و برنامه‌ریزی هوشمندانه را در رژیم‌های غذایی توصیه می‌کنند.